YİVSİZ TEK KURŞUNLAR

Yivsiz av tüfeği temelde saçma atma amaçlı olsa da, çok yönlülüğü ile saçma dışında, şevrotin ve bu konuda sözünü edeceğimiz yivsiz tek kurşunları da atar. Özellikle yivsiz tüfek ile domuz, geyik gibi büyük avlar için tek kurşunlar vazgeçilmez mühimmatlardır.

Modern anlamda kullanılan yivsiz tek kurşunlar (slug’lar) gelişmeden önce, bu mermiler sadece kurşun toplardan ibaretti. Aslında bir tür misket mermisi gibiydiler çünkü o dönemdeki “yivsiz tüfekler” de aslında sadece silindir yapıda, namlusu herhangi bir kısıtlamaya (Şoka) sahip olmayan düz namlulu tüfeklerdi. Bu basit yuvarlak kurşun toplar o dönem için yeterince işe yarıyordu.

Peki ne değişti? Yuvarlak kurşun top artık neden uygun bir mermi sayılmamaya başlandı? Yivsiz tüfeklerde “Şok” kullanımı 1870’li yıllarda daha yaygın ve popüler hale geldi. Peki yuvarlak bir objeyi dar bir kısıtlamadan geçirmeye çalıştığınızda ne olur? Artık o obje yuvarlak şeklini kaybeder. Düz namlulu bir tüfekten ateşlenen mermiler söz konusu olduğunda, şekil bozulmaları hedefe ulaşmada doğruluğu ciddi anlamda olumsuz etkiler.

Başlangıçta, insanlar kurşun topları namlu çapından biraz daha küçük olacak şekilde kullanmayı denediler, böylece şoktan geçerken şeklini en azından büyük ölçüde koruyabilirdi. Ancak bu yöntem de pek etkili olmadı ve daha iyi çözümler geliştirilmesi gerekti. (Magnus etkisi ile güllelerin uzun mesafede bir tarafa savrulması da isabeti düşürdüğünden daha düz gidecek yivsiz mermi ihtiyacı doğdu). 18. yy da ağızdan dolma tüfeklerde misket tüfeklerinde yiv ve set kullanılması, Minie ball gibi mermiler tüfeklerde bir devrim yarattı. Ama düz namlulu tüfekler için isabetli tek kurşun arayışı sürdü.

Bugün, üç temel yivsiz tek kurşun türü mevcut; fakat bizim ilgimizi çeken asıl iki tanesi. İlgi alanımıza girmeyen üçüncü tür sabot slug’lardır.  Sabot slug’lar, yivli namlular için özel olarak tasarlanmıştır. Yivli namlular ise saçma atışları konusunda oldukça verimsiz olduklarından, belirli avcılık uygulamaları dışında fazla rağbet görmezler. Biz daha çok kişisel savunmada kullanılan tüfeklere odaklandığımız için, saçma mermiler burada tercih edilen mühimmat türüdür ve bu da düz namlulu tüfeklere ihtiyaç duyduğumuz anlamına gelir. Düz namlulu tüfeklerde en çok ilgimizi çeken iki genel tek kurşun türü ise Brenneke ve Foster slug’lardır.

Foster Slug
 
Amerika Birleşik Devletleri’nde “shotgun slug” dendiğinde en çok aklımıza gelen tür Foster slug’tır.  Brenneke slug’lar aslında Foster slug’tan daha önce geliştirilmiş olsa da, bir Avrupa icadı oldukları için “Amerikan shotgun slug’ı” olarak adlandırılan kadar yaygın değillerdir. Carl Foster, bugün Foster slug olarak bildiğimiz mermiyi 1931 yılında geliştirdi. Büyük Buhran döneminde, mütevazı bir düz namlulu tüfeği bütçeye uygun bir şekilde daha yetenekli bir av aracı haline getirmeye çalışıyordu. Carl Foster, bu slug’ları garajında saf kurşundan üretmeye başladı ve yivleri, yani merminin yanındaki olukları, el ile törpüleyerek oluşturdu. Foster slug, tüfeğin etkili menzilini artırmanın ve daha büyük av hayvanlarını vurabilme kabiliyetini sağlamanın bir yoluydu. Kaynakların kıt olduğu ve yiyecek satın almanın bazen zor olduğu bir dönemde, bu oldukça değerli bir çabaydı.

Foster slug’lar daha yumuşak bir kurşundan yapılmaları, dip kısmında derin bir boşluk bulundurmalarıyla bilinir. Merminin dış çevresinde genellikle 14 yiv veya “rifling” bulunur. Ancak mermiye dengeyi sağlayan esas unsur yivler değil, ağırlığın önde toplanmasıdır. Ön kısmın daha kalın ve ağır olması, merminin hedefe doğru ilerlerken denge kazanmasını sağlar, tıpkı içi ıslak kumla dolu bir çorap ya da badminton topu gibi. Yumuşak malzeme, yivlerle birleştiğinde merminin tüfeğin namlu ucundaki herhangi bir şok daralmasından geçerken sıkışmasını sağlar ve sadece yuvarlak kurşun toplarla karşılaştığımız sorunu çözer. Ancak yiv içeren tek kurşunlarda jiroskobik stabilite de vardır. Bunu daha önce yazmıştım:

YİVSİZ yivli TEK KURŞUNLARDA JİROSKOPİK STABİLİTE VARMIDIR? 

Foster’in Geliştirmesi ve Ticari Başarısı
 
Foster nihayet garajındaki üretimini bir adım ileri taşıyarak Lyman tarafından özel olarak üretilmiş bir kalıp kullanmaya başladı ve bu slug’ları komşularına satmaya başladı. Birkaç yıl kendi başına bu slug’ları ürettikten sonra, tasarımını Remington’a sundu. Ancak, Remington bu fikre pek sıcak bakmadı ve teklifi geri çevirdi. Foster daha sonra Winchester’a gitti ve o dönemde Winchester’ı yönetenlerin, Remington’u yönetenlerden daha zeki olduğu ortaya çıktı. Foster slug, 1936 yılında Winchester tarafından bir perakende ürünü olarak piyasaya sürüldü. Remington ise bu fırsatı kaçırdığını fark etti ve bir yıl sonra kendi Foster slug versiyonunu piyasaya sürmeye başladı.

Foster slug, son 90 yılda büyük ölçüde değişmeden kaldı. Bugün kullanılan temel bir Foster slug, geçmişte kullanılanlara çok benziyor. Foster slug ile ilgili en dikkate değer gelişmeler ise çoğunlukla tapa teknolojisinde yapılan değişikliklerdir. Başlangıçta tapa sütunları, merminin hemen arkasında sert bir karton disk, yastık görevi gören yumuşak bir fiber tapa ve ardından mermiyi tüfeğin namlusundan ileriye doğru iten bir gaz sızdırmazlık sağlamak için kullanılan başka bir sert karton diskten oluşuyordu.

Günümüzde Foster Slug ve Tapa Teknolojisi
 
Bugün Winchester ve Remington’un sunduğu temel seçeneklerde karton diskler yerini polimer disklere bırakmış durumda, ancak fiber tapa hâlâ kullanılıyor. Federal ve Hornady gibi bazı üreticilerin sunduğu seçeneklerde ise tapa sütunu tek bir polimer birim olarak birleştirilmiş, tüm parçalar bir arada bulunuyor. Ancak, slug’lar kendilerine özgü olsa da, üretim süreçleri ve toleranslara bağlı olarak performansları farklılık gösterebilir.

Bizdeki yerli Foster sluglar tapası ile seyreden tipte. Özkara’nın imal ettikleri mavi tapalı olanlar pek başarılı değil. Ancak Ateşçi, Zuber, DKC tarafından yapılan beyaz tapalılar bence isabet açısından oldukça iyiler.

Foster slug için tapa teknolojisindeki en önemli gelişmelerden biri, Federal’in TruBall tapa sistemidir. Bu sistem, tek parça polimer bir yastıklama tapası ve gaz sızdırmazlık sağlayan tapa ile birlikte, merminin iç kısmındaki boşluğa yerleştirilen bir polimer top kullanır. Bu top, ateşleme sırasında mermiyi tüfeğin namlusunda merkezler. Fosterin eteklerini bastırarak namluya daha sıkı ve düzgün oturmasını sağlar. Merminin daha tutarlı bir şekilde merkezlenmesi, her atışta daha tutarlı bir uçuş sağlayarak daha iyi bir isabet oranı sunar. Kendi deneyimlerime göre, Federal’in TruBall Foster slug’ları, düz namlulu tüfeklerde standart Foster slug’lara göre oldukça daha isabetli. Diğer atıcılar ve eğitmenlerden de benzer deneyim raporları duyuyorum.

Federal’in Deep Penetrator Rifled Slug (DPRS) Serisi
Foster slug dünyasında öne çıkan bir diğer gelişme, Federal’in slug tasarımının delici özelliklerini iyileştirme çabasıdır. Foster slug’lar, tüfeğin menzilini uzatmak konusunda oldukça iyidir. Ancak, ara engelleri aşmak veya büyük ya da sert derili hedefleri, özellikle tehlikeli büyük av hayvanlarını vurmak konusunda her zaman o kadar başarılı değillerdir. Foster slug’larında kullanılan kurşun alaşımlarının çok yumuşak olması nedeniyle, genellikle fazla genişlerler ve bazı durumlarda parçalanabilirler. Bu durum ise penetrasyonu olumsuz etkiler.

Federal, bu sorunu çözmek amacıyla Foster slug’ını sertleştirmek için bir yöntem geliştirmeye karar verdi. Mermi için biraz daha sert bir kurşun alaşımı kullandılar ve ardından kurşunu bakırla kapladılar. Böylece slug’a dayanıklı bir dış katman eklenmiş oldu ve hedefe çarptığında şekli önemli ölçüde bozulmuyor, böylece penetrasyon artıyor. Bu, saçmaların tüfekten çıkarken yuvarlaklıklarını koruması için bakır kaplamalı saçma kullanma prensibine benzer bir konsepttir.

Brenneke Slug
 
Tekrar Brenneke’ye dönelim. 1898 yılında Wilhelm Brenneke, bugün Brenneke slug olarak bildiğimiz merminin ilk versiyonunu geliştirdi. Bu ilk versiyon, klasik bir Brenneke’ye göre biraz farklı görünüyordu, ancak oldukça benzerdi. Silindirik bir şekle, düz bir buruna ve merminin dış kısmında 6 adet yive sahipti. Kurşun merminin arkasına bir vida ile sabitlenmiş bir keçe tapa bulunuyordu. Mermi, aslında katı bir cisim olduğu için, ağırlığın önde toplanmasını ve avcılık için 75 yarda kadar etkili olacak şekilde gereken dengeyi sağlayan bu sabitlenmiş tapaydı.

Brenneke Slug’ın Gelişimi
 
Brenneke, tüfeği daha yetenekli bir av aracı haline getirecek bir çözüm arıyordu; yeterli penetrasyon sağlayacak ve av hayvanına mümkün olduğunca temiz bir av sunma olasılığını artıracak şekilde doku hasarı yaratacak bir mühimmat istiyordu. Bu tanıdık gelebilir, ancak Brenneke bunu Foster’dan 30 yıldan fazla bir süre önce yapmıştı.
Brenneke, iyi bir penetrasyon sağlayan ve önemli doku hasarı yaratan bir mermiye odaklandı. Bu öncelikler doğrultusunda, merminin darbe anında fazla deforme olmaması için nispeten sert bir kurşun alaşımı kullandı ve merminin keskin kenarları dokuyu oldukça iyi bir şekilde kesiyordu. Temelde 3/4 inç çapında bir wadcutter gibiydi. İlk tasarım bu şekildeydi.

Güncel Polimer Tapa ile Brenneke Slug
 
Günümüzde kullanılan polimer tapa ile, tapayı merminin arkasına vida ile sabitlemek yerine, tapa merminin içindeki oyuk bir bölüme oturtulur ve birkaç girinti ile sabitlenir. Mermi ateşlendiğinde, tapadaki sap ve arka kısım öne doğru çöker ve merminin hedefe doğru yol alırken bağlı kalması gereken bir tür plastik etek oluşturur. En azından amaç budur. Ancak, bazen tapa ayrılabilir ve bu durumda isabet oranı genellikle düşer çünkü mermi, stabilitesinin büyük bir kısmını tapadan alır.

Merminin dış kısmındaki 6 yiv, merminin kendisinin bütünlüğünü koruyarak choke’lardan geçmesine olanak tanıyordu. Unutmayın, slug’ları şok’lu namlulardan ateşleme ihtiyacımız, bizi bu noktaya getiren başlangıç faktörlerinden biriydi. Brenneke slug’larının tüm standart şok kısıtlamaları için güvenli olduğu, hatta full şok ile bile kullanılabileceği söyleniyor. Yivler muhtemelen yeterince derin olduğu için bu doğru olabilir. Bunu kişisel olarak denemedim ve birkaç atış için güvenli olması, birkaç kutu mermi için güvenli olmasından farklı olabilir.

Zamanla, merminin ön yüzeyinin merkezine sivri bir burun eklendi ve yiv sayısı 12’ye çıkarıldı. Bunun dışında uzun süre başka değişiklik yapılmadı. Fiber tapa, 2000’lerin başlarına kadar birincil tapa sistemi olarak kullanılıyordu. Brenneke, sonunda çoğu slug yüklemelerinde kullandıkları iki parçalı modern plastik tapa sistemine geçti. Ancak, klasik slug da hâlâ eski tarzı tercih edenler için mevcut.

Shotgun Slug’ların İşlevleri ve Brenneke vs. Foster
 
Shotgun slug’lar bize iki önemli avantaj sağlar: Tüfeğin etkili menzilini uzatır ve hedefleri ya da engelleri vurabilmemizi sağlar. Bu özellikle araçlar gibi sert hedeflere karşı etkilidir ancak genel olarak diğer bariyerlere karşı da işe yarar.

Brenneke slug’lar, her iki işlevi de yerine getirmeleriyle tanınır, ancak özellikle engelleri aşma konusundaki üstün başarıları ile bilinir. Daha sert kurşun alaşımlarına sahip oldukları için, hemen hemen her Brenneke versiyonu, tipik bir Foster slug’a göre engelleri daha iyi delip geçer. Bazı Brenneke versiyonları, bu yeteneği daha da artırmak için özel olarak tasarlanmıştır.
Foster slug’lar ise penetrasyon konusunda bazı sınırlamalara sahiptir, bunun tek istisnası Federal’in Deep Penetrator Rifled Slug’ıdır. Foster slug’ların avantajı, ABD genelinde kolayca bulunabilir olmalarıdır. Büyük üreticilerin tamamı, bu tür bir slug’ın kendi versiyonunu üretmektedir. Hem bol miktarda bulunur hem de genellikle oldukça ucuzdur.

Foster Slug’ın Avantajı: İstikrarlı Doğruluk
Foster slug, Brenneke’ye karşı en büyük avantajını güvenilir isabet oranında sağlayabilir. Kendi deneyimlerime göre, doğru seçilmiş bir Foster slug, düz namlulu tüfeklerden bile olağanüstü bir isabet oranı sunabilir. Brenneke slug’lar, tapalarının ayrılma sorunu yaşayabilir ve bu durum isabet oranını düşürebilir, bu yüzden Foster slug’a bu konuda öncelik veririm. Ancak, diğer kişilerin deneyimleri farklılık gösterebilir.

Hangi slug’ı tercih edeceğiniz, tüfeğinizin karşılaması gereken kriterlere veya en kolay erişilebilir olan seçeneğe bağlıdır. Görev gereksinimleri donanımı belirler, dedikleri gibi. En azından çoğu zaman. Piyasada Foster-Brenneke-Gualandi türlerinin özelliklerini bir araya getiren B&P nin kendi imalatı başarılı tek kurşunlar da var:

Bir de bu türlerin dışında İtalyan Brennesi lakabı da takılan farklı bir yapıya sahip Gualandi firmasının icadı bir tek kurşun var:

Gualandi Slug: Tarihçesi ve Performans Değerlendirmesi
 
Gualandi slug, adını üreticisi olan İtalyan mühimmat firması Gualandi’den alan, av ve atıcılık dünyasında yaygın olarak bilinen bir slug türüdür. 1980’lerde geliştirilen bu slug tasarımı, özellikle isabet oranı ve penetrasyon kabiliyetiyle ön plana çıkmak için optimize edilmiştir. Gualandi slug’ları başta Avrupa olmak üzere pek çok avcı tarafından tercih edilmekte olup, Türkiye’de de oldukça popülerdir.

Gualandi Slug’ın Yapısı ve Özellikleri
Gualandi slug’ın gövdesi, genellikle yumuşak bir kurşun alaşımından üretilmiştir, ancak mermiye ekstra stabilite ve aerodinamik kazandıran rib’ler (yivli tasarım) bulunur. Merminin arka kısmında, stabiliteyi sağlayan özel bir plastik tapa bulunur. Bu tapa sistemi, hava direncini ve dönüş hareketini dengeleyerek isabet oranını artırır. Tapanın sağlam yapısı ve mermiyle iyi birleştirilmesi sayesinde, slug namluyu terk ettikten sonra bile stabilitesini korur.

 
İyi Bir İsabet ve Tutarlılık Sunması
Gualandi slug’larının en büyük avantajlarından biri, yüksek isabet oranı ve atış tutarlılığı sunmalarıdır. Plastik tapaları, atış sırasında sabit bir hava akımı sağlar ve yivli tasarımı sayesinde merminin uçuş yolu düz kalır. Bu özellikler, slug’ın orta ve uzak mesafelerde bile hedefi etkili bir şekilde vurmasına olanak tanır. Gualandi slug’ları, düz namlulu tüfeklerde bile oldukça tutarlı performans sergileyebilir ve belirli bir menzilde yüksek doğruluk sunar. Bizim yerli imalat Gualandi tipi tek kurşunlar maalesef tutarlı değil. İç yapısı 3 çeşit gibi görünüyor. Hepsi isabetli değil. Bir de erken tapa ayrılması gibi isabeti bozan bir sorun var bizimkilerde (Yabancıların bazısında da bu sorun yaşanıyormuş)
 
Genel Değerlendirme
Gualandi slug, güvenilir isabet oranı ve dengeli performansı nedeniyle avcılar ve atıcılar arasında popülerdir. Tapanın sağlam şekilde sabitlenmesi, mermi uçuşunu istikrarlı kılmakta, bu da Gualandi slug’larının özellikle geniş mesafeli atışlarda yüksek isabet oranı sunmasını sağlamaktadır.