Silahlar tarihi dünyasında, sıklıkla .30-30 Winchester, .45 ACP, .30-06 Springfield gibi ünlü fişek isimleri görürüz. Bu yazıda, fişeklerin nasıl adlandırıldığını ve adlandırma kurallarının arkasında bir anlam olup olmadığını inceleyeceğiz.
Fişeklerin tarih boyunca her zaman aynı adla anılmadığını unutmayın. Örneğin, Smith & Wesson ilk tabanca modelini ürettiğinde, tabanca .22 kalibrelik bir fişek kullanıyordu. Bu nedenle, 1857 yılında bu fişeğe “.22” veya “.22 kalibre” deniliyordu çünkü aynı kalibreye sahip başka bir fişek yoktu. Bu fişekte 4 grain karabarut ve 29 grain (veya metrik sistemde 2 gram) ağırlığında ve çapı .222 inç olan bir mermi bulunuyordu. 1871 yılında, Smith & Wesson .22 kalibre çapında başka bir fişek üretti. Bu fişekte önceki modele göre aynı 29 grainlik mermi kullanılıyordu, ancak kovan biraz daha uzundu ve daha fazla güç üretebilmek için içerisinde daha fazla karabarut (5 grain) bulunuyordu. Bu nedenle, eski .22 fişeği “.22 Short” olarak adlandırmaya başladılar ve yeni olanı ise “.22 Long” olarak adlandırdılar. Her iki fişek de tabancalar için kullanılıyordu.
Kısa bir süre sonra, Remington, Stevens, Winchester vb. tüfekler ve tabancalar için “.22 Extra Long”u üretmeye başladılar. Bu fişekte 40 grain (3 gram) ağırlığında bir mermi ve içerisinde 6 grain karabarut bulunan daha uzun bir kovan kullanılıyordu. Ardından, Stevens Arms and Tool Company, .22 Long kılıfını .22 Extra Long’un 40 grainlik mermisiyle birleştirerek “.22 Long Rifle” (kısaca “.22 LR” fişeği) üretti.
.22 LR, büyük bir başarı elde etti ve günümüzde hala en popüler fişeklerden biri olarak varlığını sürdürüyor. Bu nedenle, günümüzde biri “.22 kalibre” dediğinde neredeyse kesinlikle .22 LR fişeğine atıfta bulunduklarını söyleyebiliriz. Ancak 1857 ile 1871 yılları arasında biri “.22 kalibre” dediğinde, bugün “.22 Short” olarak adlandırdığımız fişeğe atıfta bulunuyor olurlardı. Bu şekilde, yaygın fişek adlandırmalarının zaman içinde nasıl değiştiğini görebiliriz.
Bazı erken dönem fişekler, iki set sayıyla adlandırıldı. Örneğin, Amerikan İç Savaşı’nın hemen ardından, ABD hükümeti Springfield Model 1866 tüfeği için “.50-70 Government” fişeği kullanıma sundu. Bu daha sonra 1873 yılında “.45-70 Government” fişeği ile değiştirildi. Peki, .50-70 ve .45-70 sayıları ne anlama geliyor? “.50-70” için, bu sayılar fişeğin .50 kalibrelik bir mermiye ve 70 grain karabaruta sahip olduğunu gösterir. Benzer şekilde, “.45-70” ise .45 kalibrelik bir mermiye ve 70 grain karabaruta sahiptir. Bu adlandırma düzeni, “.50-90 Sharps”, “.50-100 Sharps”, “.50-110 Winchester” gibi diğer fişekler için de kullanılmıştır.
Bazı durumlarda, bu fişekler üç set sayıyla da ifade edilmiştir, örneğin “.50-70-450” ve “.45-70-405” gibi, üçüncü sayı ise mermi ağırlığını grain cinsinden gösterir. Bu, aynı boyutta ancak farklı mermi ağırlıklarına sahip fişekler yaygınlaştıkça yapılmıştır. Örneğin, .45-70 fişek kılıfı iki farklı mermi ağırlığı için kullanıldı ve onları ayırt etmek için 1884 yılında 500 grainlik mermi varyantı icat edildiğinde, iki fişeğe .45-70-405 ve .45-70-500 adı verildi.
Yeni dumansız barutların icadıyla birlikte, fişekler hala önceki gibi iki haneli bir isimlendirme düzenini korudu: örneğin ünlü .30-30 Winchester tüfeği, .32-20 Winchester veya .30-40 Krag, ki bu da .45-70’i ABD askeri hizmetinde değiştirdi. Yine, ilk sayı kalibreyi (örneğin 0.30 inç çapı) ve ikinci sayı ise fişeğin içerdiği dumansız barut miktarını grain cinsinden gösterir.
Bir süre sonra, insanlar grain miktarını düşürmeye başladı ve fişeğin tanıtıldığı yılı kullanmaya başladı. Örneğin, Springfield .30-06 fişeği. Bu fişeğin çapı 0.30 inç ve 1906 yılında (buradan 06’yi alıyoruz) tanıtıldı ve bu nedenle .30-06 olarak adlandırıldı. Aslında .30-06, tahmin edilebileceği gibi 1903 yılında kabul edilen .30-03’ü değiştirdi.
Bunun ardından, insanlar ikinci sayıyı tamamen düşürmeye ve fişeği sadece kalibre ve tanıtan şirketin adıyla adlandırmaya başladı (örneğin, Colt Fireams tarafından tanıtılan .44 Colt, Smith and Wesson tarafından icat edilen .32 S&W vb.). Bazen belirli bir ürünün adını alıyorlardı (örneğin, .45 ACP, ACP Otomatik Colt Tabanca anlamına gelir). Bazen ise belirli özellikleri belirtmek için adlandırılıyorlardı (örneğin, .38 Special, .44 Magnum, .577 Express vb.), Burada “Special”, “Magnum” veya “Express” kelimesi bu fişeklerin ekstra güce sahip olduğunu gösterir.
1950’lerde, insanlar (en azından Amerika’da) ilk sayıyı mermiye ait olan yerin çapı yerine, tüfeğin yiv çapına göre adlandırmaya başladılar. Örneğin, .308 Winchester, burada mermi çapı 0.300 inç iken, yiv çapı 0.308 inçtir.
Avrupa’da (İngiltere hariç), genellikle metrik sistem kullanılır ve fişekleri “x” ile ayrılmış iki sayı seti olarak adlandırılır, örneğin 7.62×51, 5.56×45 vb. İlk sayı, mermi çapını milimetre cinsinden gösterir (örneğin 7.62 mm, 5.56 mm vb.), ikinci sayı ise kovanın uzunluğunu milimetre cinsinden gösterir (örneğin 51 mm, 45 mm vb.). İlk sayı, yiv çapı değil, set çapıdır. Bu nedenle, Amerika’da .308 Winchester olarak adlandırdığımız fişeğin aslında 0.300 inç çapında bir set ve 0.308 inç çapında bir yiv çapı vardır ve Avrupalılar 0.300 inç ölçümünü milimetre cinsine (7.62 mm) dönüştürür ve fişek adlandırmalarında bunu kullanır. Bu sistem genellikle dünyanın geri kalanında da kullanılır (Asya, Afrika, Güney Amerika, Okyanusya vb.).
İngilizler ise genellikle Amerikan tarzında fişeklerini adlandırırlar, örneğin .244 H&H Magnum (H&H, ünlü bir İngiliz ateşli silah üreticisi olan Holland and Holland’ı temsil eder), .455 Webley (Webley tarafından icat edilmiş başka bir İngiliz ateşli silah üreticisi) .700 Nitro Express vb. Ancak sayılar buradaki yiv çapını değil, mermi çapını gösterir.
Bu genellikle günümüzde kullanılan adlandırma yöntemleridir, ancak kurala istisnalar vardır. Özellikle Amerikan üreticileri, tüketicilerin kulağına hoş gelen isimler eklemeye eğilimlidir: örneğin .22 Hornet, .221 Fireball, .224 Rocket vb. Ayrıca, .280 Remington (aslında 0.277 inç yer çapına ve 0.284 inç yiv çapına sahiptir) ve .260 Remington (aslında 0.256 inç set çapına ve 0.264 inç yiv çapına sahiptir) gibi fişekler vardır. Remington’ın pazarlama ekibi, müşterilerin sıfır ile biten sayıları daha çok sevdiğini düşündüğü için onları .280 ve .260 olarak adlandırmaya karar verdi.
Gördüğünüz gibi, tarih boyunca fişekler birkaç farklı yöntemle sınıflandırılmış, bunların bir kısmı hala günümüzde kullanılmaktadır.
Silah & Fişek 