Forumlarda bazı yakınmalar okuyorum. “Filanca fişeği attım fena geri tepti!” Neden? “Falanca tüfek çok tepiyor” Niçin? Bunların hepsini sebebi var anlatmaya çalışacağım.
Atış yapmak bir keyif ise, geri tepme bir o kadar keyifsizlik kaynağı olabilir. Bir skeet atıcısının bir günde 200-300 fişek attığını düşünün. Veya uçar avına çıktınız 100 tane 32 -36 gramlık fişek attınız. Omuzunuzun ağrısından akşama keyfiniz kaçmaz mı? Ya da çocuğunuza 12 çap bir tüfekle 36 gram fişek attırdınız, bir daha o tüfeği eline almak ister mi?
Geri tepme atış sayısı arttıkça yorgunluk yapan, hatta bazılarımızın omuzunda ağrı ve hatta morarma sebebi olan bir olay. Benim bir tüfek modeli geliştirmek için beraber çalışma yaptığım bir firma sahibi, test atışlarında attığı yüksek sayıda fişek nedeniyle omuz eklemi bağlarını yırtmıştı. Ameliyat olması gerekiyordu, o kadar yani. Tıbbi literatürde mükerrer atışlar sonucu omuz kuşağı eklem ve bağlarında kırık, yırtık, omuz kuşağı sinirlerinde yaralanma hatta felç, gözün iç tabakalarından vitreus ayrılması, hatta retina dekolmanı sonucu körlüğe kadar gidebilen dolaylı yaralanmalar bildiriliyor.
Yüksek Geri tepme yaptığı yorgunluk ve ağrı dışında, mükerrer atışta nişan hattına tekrar dönmeyi de zorlaştıran bir olaydır. Yani isabetinizi bile etkiler.
Geri tepme fiziksel bir olaydır. Geri tepme, ateşli silahların kaçınılmaz bir durumudur. Newton’un evrensel hareket yasalarına bağlı bir durumdur. Newton hareket yasalarının 3. sünde:
Lex III: Actioni contrariam semper et æqualem esse reactionem: sive corporum duorum actiones in se mutuo semper esse æquales et in partes contrarias dirigi.
Yasa III: Her kuvvete karşılık, her zaman eşit ve ters bir tepki kuvveti vardır: veya iki cismin birbirine uyguladığı kuvvetler her zaman eşit ve zıt yönelimlidirler diyor.
Basitçe :Her etkiye karşılık, eşit bir ters tepki vardır.
Silahımızı ateşlediğimiz zaman barutun patlaması ile mermi bir tarafa itilirken, bunun karşılığında tüfekte geri itilerek bir geri tepme oluşur. Geri tepmeyi etkileyen faktörler:
1. Tüfeğin ağırlığı
2. Fişeğin ağırlığı ve barut hakkı
3. Namlu çapı
4. Namlu çıkış hızı olarak sayılabilir.
Tüfeğin ağırlığı arttıkça tepme azalırken, diğer faktörler arttıkça geri tepme artar. Newton’un 2. yasası (momentin korunumu yasası)na göre, aşağıdaki resimde göreceğiniz gibi, ateş edilmemiş tüfekte Tüfek+Barut gazı+ mermi’nin toplam momenti SIFIR dır. Momentin korunumu kanununa göre ateşlendikten sonra momentin korunması (0 olması) için, mermi ve barut gazı bir tarafa itilirken tüfek diğer tarafa itilir ki biz buna geri tepme diyoruz
Bu durumda fizik kanunlarına göre geri tepmeyi azaltmak için eşitliğin iki tarafında değişiklik yapmak gerekir. Ya Barut gazı ivmesi veya mermi ağırlığını azaltmamız, yada tüfeğin ağırlığını arttırmamız gerekir.
Fiziksel olarak geri tepmeyi bir formül aracılığıyla hesaplamak mümkün. Aşağıdaki resimde bu hesaplamayı bulabilirsiniz:
Fiziksel geri tepmenin dışında bir de hissedilen geri tepme var. Kişiden kişiye aynı tüfekte, aynı fişek atıldığında farklı tepme hissedilir. Nedenlerimi sıralarsak:
1. Silahın atıcıya uygunluğu
2. Atıcının deneyimi
3. Atıcının o andaki zihni, fiziki durumu
4. Silahın tipi (pompalı, yarı-otomatik= gazlı veya kinetik enerjili oluşu)
5. Geri tepme azaltıcı destek veya aparatlar
6. Atıcının giysisinin kalınlığı
7. Silahın sesinin şiddeti, irkilme
8. Silahın tepmesi konusunda atıcıya yapılan telkinler
Atıcının o anda hissettiği geri tepme üzerine etkili bulunmuş.
Geri tepme ile ilgili bazı kuralları da sizlere hatırlatmak isterim:
Gramaj ve namlu çıkış hızı ile geri tepme arasında 1 e 2 kuralı vardır. Gramaj veya namlu çıkış hızı %10 arttığında, geri tepme %20 artar. Örneğin 28 gm fişek ile 32 gm arasında geritepme %20 artarken, 36 gm fişek 28 e göre %40 daha fazla geri teper.
Tüfek ağırlığı ile geri tepme arasındaki ilişkide 1 e 1 kuralı vardır. Yani tüfek ağırlığını %10 arttırırsak, geri tepme %10 azalır. Örneğin 2900 gm olan benim tüfeğimle, 3200 gm ağırlıktaki bir tüfeğin geri tepme farkı sadece %10 olup bu da çok hissedilen bir fark değildir. Ağırlık 3500 gm olursa %20 geri tepme azalacaktır ki bunun fark edilebileceğini düşünüyorum.
Bir tüfeğin geri tepmesi attığınız sıkı ile bağlantılı olarak Greener’in 96 Kuralına uyar.
Açıklaması “Bir tüfeğin ağırlığının, attınız sıkının 96 katı ağırlıkta olması durumda geri tepme rahatsız etmeyecek düzeye iner”
Önce aşağıdaki tabloya bakalım aşağısında bu tablonun yorumunu inceleyelim:
Aşağıdaki atışlar 20 grain barut hakkı ve 1200 fps namlu çıkış hızı sabit alınarak hesaplanmıştır. ( http://huntamerica.com/recoil_calculator/ )
Tablonun sol tarafında ons ve gm cinsinden sıkının ağırlığı, üstte Pound altta Kg cinsinden tüfeğin ağırlığı mevcut.
Tablonun içindeki rakamlar foot/pound cinsinden geri tepme
Sarı olanlar (12-13 ft/lbs) kabul edilebilir geri tepmeyi
Yeşil olanlar 96 kuralından düşük az geri tepmeyi
Kırmızı olanlar ise çok geri tepmeyi ifade ediyor.
Örnek olarak sol sütunda 32 gram sıkı yı hizalarsanız, geri tepmeyi karşılayacak olan tüfek ağırlığı 3 kg üzeri olmalıdır.
Rahatsız olmadan Magnum fişek atmak için 4 kg ve üstü, süper magnum için 5,5 kg ve üstü bir tüfek gerekir.
Tüfeğinizin ağırlığını biliyorsanız yukarıdaki tablodan sizi rahatsız etmeyecek geri tepme ve sıkı ağırlığını bulabilirsiniz. Yani tüfeğinizin ağırlığına uygun fişek gramajının altında attığınız fişekler geri tepme açısından sizi rahatsız etmeyecektir.
Mehmet S. Mutluer
Silah & Fişek 